توجه به ماهیت متفاوت ماده اولیه ادبیات در مقایسه با سایر هنرها، نشان از سازوکار متمایز آن در جوامع بشری دارد. برای مثال، رنگ، ماده اولیه نقاشی، صوت، ماده اولیه موسیقی، سنگ، ماده اولیه مجسمهسازی و زبان، ماده اولیه ادبیات است، اما زبان مثل سنگ مادهای خنثی نیست، بلکه آفریده بشر است و در ارتباط انسانها با هم ساخته میشود و بنابراین، ادبیات به اعتبار ماده اولیه خود یعنی زبان، پدیدهای اجتماعی است و میتوان بازتاب تصاویر جامعه را یکی از کارکردهای آن دانست.در کنار این کارکرد مهم، متن بودگی را نیز نباید فراموش کرد. حوادث، مناسبات اجتماعی و هزاران مساله دیگر که در لایههای زیرین متن پنهان شده است و دانشآموزی که با درسی شیرین به نام زبان و ادبیات فارسی سرو کار دارد، میتواند از رهگذار تقویت دانش ادبی، زبانی و فکری خود، گرههای متن را بگشاید و به لایههای زیرین برسد. ما نیز برآنیم تا به کمک هم بتوانیم ضمن التزاز از خواندن و خوانش متون نثر و نظم فارسی (که در کتاب فارسی آمده است)، گرههای ادبی، زبانی و فکری کتاب را بگشاییم و با هم به سفری شورانگیز برویم و به خلق و کشف معناهایی جذاب و خلاقانه در جهان کتاب فارسی بپردازیم. ضمن دستیابی به چنین دستاورد شگرف و ارزشمندی، میتوانیم از عهده پرسشها و سوالات این حوزه به خوبی برآییم و باور داریم که اگر در پایه نهم، درس فارسی را به خوبی درک کنیم، نتیجه کوتاهمدت آن، کامیابی و موفقیت در آزمونهای پایه نهم، دهم، یازدهم و دوازدهم است و نتیجه بلندمدت آن، توجه به عواطف و احساسات گوناگون و احترام به ایدهها و تفکرات یکدیگر است که چهبسا این نگاه تا پایان عمر همچون سایه ما را تعقیب کند. پس به قول سهراب سپهری: زندگی آبتنی کردن در حوضچه اکنون است. باید لحظه را دریافت و از آن بهرهها برد و چه خوب است که اگر این دریافت با لذت و دانش همراه شود که درس شیرین ادبیات فارسی، آن را برای ما به ارمغان آورده است. ما در این آموزش سعی کردیم که کتاب فارسی پایه نهم را از سه منظر: واژهشناسی، آرایههای ادبی و دستور زبان فارسی بررسی کنیم. یکی از ویژگیهای مهم این است که با سطحی ساده و ابتدایی بحث را آغاز کردیم و به مرور، سطح تحلیل و تبیین ما پیشرفته میشود، به نحوی که دانشآموز پس از سپری کردن چند درس به راحتی میتواند اساس واژهشناسی، آرایههای ادبی و دستور زبان فارسی را درک کند.
